كه فرموده است : « عمل بسته به نيّت است « 1 » . از امام صادق عليه السّلام روايت شده كه : « پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرموده است : نيّت مؤمن بهتر از عمل وى ، و نيّت كافر بدتر از عمل اوست و هر عمل كننده‌اى بر حسب نيّتش عمل مىكند » « 2 » . و نيز از آن حضرت روايت كرده كه فرموده است : « بنده مؤمن فقير مىگويد : پروردگارا ! مرا روزى ده تا فلان كار نيك و عمل خير را انجام دهم . هرگاه خداوند اين تقاضاى او را از روى صدق نيّت بداند نظير اجرى را كه در صورت عمل جهت او مىنوشت برايش مىنويسد ، چه خداوند بسيار بخشنده و بزرگوار است » « 3 » . و نيز روايت شده كه از آن حضرت دربارهء اندازهء عبادت پرسيدند كه اگر به جا آورده شود حقّ آن اداست فرمود : « طاعت با نيّت نيكو » « 4 » . و نيز فرموده است : دوزخيان بدين سبب در آتش مخلّد شدند كه نيّت آنها در اين بود كه اگر جاويدان در دنيا بمانند خدا را تا ابد معصيت كنند ، و بهشتيان بدان جهت در بهشت مخلّد شدند كه در دنيا نيّت آنها اين بود كه اگر در آن باقى بمانند تا ابد خداوند را فرمانبردار باشند . پس اينها و آنها بر حسب نيّات خود مخلّد شدند سپس قول خداوند را تلاوت فرمود : قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ « 5 » ، فرمود : يعنى : على نيّته ( بر حسب نيّتش ) « 6 » . سپس غزّالى درباره نيّت به بيان اقوال و آثارى پرداخته كه چون در آنها مزيد فايده‌اى نيست از ذكر آنها خوددارى مىكنيم . بيان حقيقت نيّت ( 1 ) بدان كه نيّت و اراده و قصد ، الفاظى مترادف براى يك معنايند ، و آن عبارت از حالت و صفتى است براى دل كه دو امر آن را احاطه كرده و آن دو امر علم و عمل است . علم مقدّم بر عمل است چه آن اصل و شرط آن است و عمل ، تابع علم و ثمره و نتيجه علم است ؛ چه هر عملى يعنى هر حركت و سكون اختيارى تنها به سه چيز صورت مىگيرد كه عبارتند از علم ،

--> ( 1 ) همان ماخذ ج 2 ، ص 84 ، شماره 1 و 2 . ( 2 ) همان ماخذ ، ج 2 ، ص 84 ، شماره 1 و 2 . ( 3 ) همان مأخذ ، ج 2 ، ص 85 ، شماره 3 . ( 4 ) همان مأخذ ، ج 2 ، ص 85 ، شماره 4 . ( 5 ) اسراء / 84 : بگو هر كس طبق خلق و خوى خود عمل مىكند . ( 6 ) كافى ، ج 2 ، ص 85 ، شماره 5 .